استانداردهای بیمارستان سازی؛ راهنمای جامع طراحی و ساخت بیمارستان از صفر تا صد

استانداردهای بیمارستان سازی؛ راهنمای جامع طراحی و ساخت بیمارستان از صفر تا صد 

ساخت بیمارستان با ساخت یک ساختمان اداری، تجاری یا مسکونی تفاوت اساسی دارد. بیمارستان یک ساختمان معمولی نیست؛ بلکه یک سیستم پیچیده درمانی، معماری، تأسیساتی و مدیریتی است که کوچک‌ترین اشتباه در طراحی آن می‌تواند بر ایمنی بیمار، کنترل عفونت، عملکرد کادر درمان، مصرف انرژی و حتی هزینه‌های بهره‌برداری سال‌های آینده تأثیر بگذارد.

به همین دلیل، استانداردهای بیمارستان سازی فقط به متراژ اتاق‌ها یا تعداد تخت‌ها محدود نمی‌شوند. طراحی بیمارستان باید هم‌زمان به موضوعاتی مانند جانمایی بخش‌ها، مسیر حرکت بیماران و پرسنل، کنترل عفونت، تهویه، برق اضطراری، گازهای طبی، سازه، ایمنی حریق، دسترسی افراد کم‌توان، مدیریت پسماند، فناوری اطلاعات، تجهیزات پزشکی، مصرف انرژی و تاب‌آوری در برابر بحران توجه کند.

در این مقاله، مراحل طراحی و ساخت بیمارستان از صفر تا صد را بررسی می‌کنیم و مهم‌ترین استانداردها و رویکردهای روز دنیا را به زبان ساده توضیح می‌دهیم.

 

استاندارد بیمارستان سازی چیست و چرا اهمیت دارد؟ 

استاندارد بیمارستان سازی مجموعه‌ای از الزامات، ضوابط و اصولی است که مشخص می‌کند یک بیمارستان چگونه باید برنامه‌ریزی، طراحی، اجرا، تجهیز و بهره‌برداری شود تا محیطی ایمن، بهداشتی، کارآمد و مناسب برای ارائه خدمات درمانی ایجاد کند.

در طراحی یک بیمارستان مدرن، چند گروه استاندارد و مرجع معمولاً در کنار مقررات محلی مورد بررسی قرار می‌گیرند. برای مثال، FGI Guidelines در زمینه برنامه‌ریزی، فضا، ارزیابی ریسک، کنترل عفونت و جزئیات معماری مراکز درمانی مرجع مهمی محسوب می‌شود.

در حوزه تهویه نیز استاندارد ANSI/ASHRAE/ASHE 170 حداقل الزامات تهویه مراکز درمانی را مشخص می‌کند و موضوعاتی مانند نرخ تهویه، هوای تازه، فشار فضاها، کنترل شرایط محیطی و کیفیت هوای داخل را پوشش می‌دهد. نسخه ۲۰۲۵ این استاندارد نیز الزامات جدید و شفاف‌سازی‌هایی برای برخی فضاهای درمانی و تصویربرداری ارائه کرده است.

نکته مهم این است که هیچ استاندارد بین‌المللی به‌تنهایی جایگزین قوانین کشور محل ساخت پروژه نیست. در پروژه‌های بیمارستانی ایران، ضوابط و تأییدیه‌های مراجع قانونی و وزارت بهداشت، مقررات ملی ساختمان، ضوابط آتش‌نشانی، الزامات شهری و مقررات تأسیساتی و پزشکی باید در کنار مراجع بین‌المللی بررسی شوند.

 

مراحل ساخت بیمارستان از صفر تا صد . مطالعات اولیه و امکان‌سنجی پروژه بیمارستان 

اولین مرحله، طراحی نقشه نیست؛ بلکه شناخت دقیق نیاز پروژه است.

پیش از خرید زمین یا آغاز طراحی باید مشخص شود:

بیمارستان چند تخت خواهد داشت؟ عمومی است یا تخصصی؟ چه رشته‌های پزشکی در آن فعال خواهند بود؟ بخش اورژانس چه ظرفیتی دارد؟ آیا ICU و CCU پیش‌بینی می‌شود؟ تعداد اتاق‌های عمل چقدر است؟ آیا بخش تصویربرداری پیشرفته مانند CT و MRI وجود دارد؟ آیا بیمارستان آموزشی است؟ تعداد مراجعان سرپایی چقدر پیش‌بینی می‌شود؟ تعداد پرسنل در هر شیفت چقدر است؟ ظرفیت توسعه آینده ساختمان چقدر خواهد بود؟ 

این مرحله با عنوان Hospital Planning یا برنامه‌ریزی بیمارستان شناخته می‌شود.

اشتباه در این مرحله معمولاً بسیار پرهزینه است، زیرا اگر ظرفیت واقعی پروژه به‌درستی محاسبه نشود، ساختمان ممکن است چند سال بعد با کمبود تخت، پارکینگ، فضای پشتیبانی یا ظرفیت تأسیسات مواجه شود.

 

۲. انتخاب زمین مناسب برای ساخت بیمارستان 

زمین بیمارستان فقط بر اساس قیمت، مساحت یا موقعیت تجاری انتخاب نمی‌شود.

در ارزیابی زمین باید موارد زیر بررسی شود:

دسترسی شهری 

بیمارستان باید برای آمبولانس، خودروهای شخصی، تاکسی، حمل‌ونقل عمومی و پیاده قابل دسترس باشد.

مسیر آمبولانس باید تا حد امکان سریع، واضح و بدون تداخل جدی با مسیر عمومی مراجعه‌کنندگان طراحی شود.

 

شرایط ژئوتکنیکی 

مطالعات خاک برای بیمارستان اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا ساختمان‌های درمانی معمولاً سازه‌های بزرگ و پیچیده‌ای هستند و تجهیزات سنگین نیز در آن‌ها نصب می‌شود.

 

خطرات طبیعی 

زلزله، سیل، رانش زمین، طوفان، گرمای شدید، آتش‌سوزی و سایر مخاطرات منطقه باید پیش از طراحی ارزیابی شوند.

رویکرد جدید WHO نیز بر ساخت مراکز درمانی ایمن، تاب‌آور در برابر تغییرات اقلیمی و پایدار از نظر زیست‌محیطی تأکید دارد.

 

۳. برنامه فیزیکی بیمارستان 

یکی از مهم‌ترین مراحل طراحی بیمارستان، تهیه برنامه فیزیکی است.

در برنامه فیزیکی مشخص می‌شود هر بخش به چه تعداد فضا و با چه عملکردی نیاز دارد.

 

بخش‌های بیمارستان معمولاً شامل مواردی مانند موارد زیر هستند:

ورودی اصلی لابی و پذیرش درمانگاه‌های تخصصی اورژانس بخش بستری ICU CCU NICU در بیمارستان‌های دارای خدمات نوزادان اتاق‌های عمل ریکاوری استریل مرکزی یا CSSD تصویربرداری آزمایشگاه داروخانه بخش‌های اداری آشپزخانه رختشویی انبارها سردخانه فضاهای خدماتی موتورخانه اتاق‌های برق تأسیسات گاز طبی مدیریت پسماند فضاهای کارکنان پارکینگ 

اما موضوع مهم‌تر از «داشتن» این فضاها، ارتباط صحیح آن‌ها با یکدیگر است.

 

۴. زون‌بندی و جانمایی بخش‌های بیمارستان 

یک بیمارستان موفق باید مانند یک سیستم منظم کار کند.

برای مثال، اورژانس نباید به شکلی طراحی شود که آمبولانس مجبور باشد از مسیر اصلی مراجعان عبور کند.

همچنین مسیر انتقال بیمار از اورژانس به تصویربرداری، اتاق عمل یا ICU باید کوتاه و منطقی باشد.

به همین دلیل در معماری بیمارستان، موضوع Adjacency یا روابط عملکردی فضاها اهمیت زیادی دارد.

به زبان ساده، باید مشخص شود:

کدام فضا کنار کدام فضا قرار بگیرد؟

برای نمونه:

اورژانس ↔ تصویربرداری اورژانس ↔ آزمایشگاه اورژانس ↔ اتاق عمل اتاق عمل ↔ ICU اتاق عمل ↔ CSSD بستری ↔ ایستگاه پرستاری بخش بستری ↔ آسانسور تخت‌بر تصویربرداری ↔ مسیر مناسب انتقال بیمار 

 

طراحی درست این روابط می‌تواند زمان جابه‌جایی بیمار و فشار کاری کارکنان را کاهش دهد.

 

۵. طراحی مسیرهای حرکتی بیمارستان 

یکی از تفاوت‌های مهم بیمارستان با ساختمان‌های عادی، وجود چند جریان حرکتی هم‌زمان است.

 

حداقل باید جریان‌های زیر مورد توجه قرار گیرند:

مسیر بیماران و همراهان 

مسیر مراجعه‌کننده باید تا حد امکان ساده، قابل فهم و دارای علائم راهنمای واضح باشد.

 

مسیر پرسنل 

کارکنان نباید برای انجام فعالیت‌های روزمره مجبور باشند از فضاهای عمومی پرتردد عبور کنند.

 

مسیر مواد تمیز 

مواد استریل و تجهیزات تمیز باید مسیر مشخصی داشته باشند.

 

 مسیر مواد آلوده  

مسیر انتقال پسماند، ملحفه آلوده و تجهیزات آلوده باید از مسیرهای تمیز تفکیک شود.

 

مسیر غذا 

توزیع غذا نیز باید با مسیرهای عمومی و مسیر پسماند تداخل نامناسب نداشته باشد.

 

مسیر آمبولانس 

مسیر آمبولانس باید سریع، امن و مستقل از ترافیک عمومی طراحی شود.

 

یکی از اهداف مهم طراحی بیمارستان مدرن، کاهش Cross Traffic یا تداخل مسیرهاست.

 

۶. کنترل عفونت؛ یکی از مهم‌ترین اصول بیمارستان سازی 

کنترل عفونت دیگر یک موضوع صرفاً مربوط به بخش عفونی نیست.

تمام بیمارستان باید از ابتدا با رویکرد Infection Prevention and Control طراحی شود.

انتخاب مصالح، تهویه، فشار فضاها، محل شست‌وشوی دست، مسیر حرکت بیماران و کارکنان، نوع سطوح و حتی جزئیات درزها و اتصالات می‌توانند بر کنترل عفونت تأثیر داشته باشند.

در طراحی باید فضاهایی که ریسک آلودگی بیشتری دارند از فضاهای کم‌خطرتر تفکیک شوند.

همچنین دسترسی مناسب به محل‌های شست‌وشوی دست و طراحی صحیح سینک‌ها و تجهیزات بهداشتی اهمیت زیادی دارد.

 

۷. استاندارد تهویه بیمارستان و HVAC 

سیستم تهویه بیمارستان یکی از حساس‌ترین قسمت‌های تأسیسات مکانیکی است.

هویه بیمارستان فقط برای ایجاد سرمایش و گرمایش نیست.

 

 سیستم HVAC باید بتواند در فضاهای مختلف: 

هوای تازه تأمین کند آلاینده‌ها را کنترل کند دما را تنظیم کند رطوبت را کنترل کند فشار نسبی فضاها را مدیریت کند انتشار آلاینده‌های هوابرد را کاهش دهد شرایط مناسب برای بیماران و کارکنان فراهم کند 

استاندارد ASHRAE/ASHE 170 حداقل الزامات تهویه مراکز درمانی را مشخص می‌کند و برای فضاهای مختلف درمانی، الزامات متفاوتی در نظر گرفته می‌شود.

در بیمارستان نمی‌توان برای تمام اتاق‌ها یک سیستم تهویه یکسان در نظر گرفت.

برای مثال، نیازهای تهویه اتاق بیمار معمولی با اتاق ایزوله، اتاق عمل، بخش تصویربرداری یا فضاهای پشتیبانی یکسان نیست.

بنابراین طراحی HVAC باید بر اساس عملکرد هر فضا انجام شود.

 

۸. فشار مثبت و منفی در بیمارستان 

یکی از مفاهیم مهم در استانداردهای بیمارستان سازی، کنترل فشار هواست.

در برخی فضاها لازم است هوا تمایل داشته باشد به سمت داخل فضا حرکت کند و در برخی فضاها برعکس.

هدف این کار جلوگیری از انتقال ناخواسته آلودگی از یک فضا به فضای دیگر است.

بنابراین طراحی فشار مثبت و منفی باید بر اساس عملکرد اتاق، نوع بیمار، ریسک آلودگی و استاندارد مورد استناد انجام شود.

این موضوع به‌خصوص در فضاهای ایزولاسیون، اتاق‌های خاص درمانی و برخی فضاهای جراحی اهمیت بالایی دارد.

 

۹. طراحی اتاق عمل 

اتاق عمل یکی از پیچیده‌ترین فضاهای بیمارستان است.

 در طراحی آن باید موارد زیر هم‌زمان بررسی شوند: 

دسترسی کنترل عفونت تهویه فشار هوا تجهیزات پزشکی برق اضطراری روشنایی گازهای طبی مسیر انتقال بیمار فضای آماده‌سازی ریکاوری استریل انبار تجهیزات مسیر مواد تمیز و آلوده 

همچنین در بیمارستان‌های مدرن، اتاق عمل باید با نگاه آینده‌نگر طراحی شود.

زیرا تجهیزات پزشکی طی چند سال تغییر می‌کنند و اگر زیرساخت ساختمان انعطاف‌پذیر نباشد، توسعه فناوری در آینده بسیار پرهزینه خواهد شد.

 

۱۰. طراحی ICU و بخش‌های مراقبت ویژه 

در ICU، بیمار وابستگی بسیار بیشتری به تجهیزات و مراقبت مداوم دارد.

بنابراین طراحی باید امکان:

مشاهده مناسب بیمار دسترسی سریع پرستار نصب تجهیزات برق مطمئن برق اضطراری گازهای طبی تهویه مناسب کنترل عفونت انتقال تخت احیای سریع  را فراهم کند.

در بیمارستان مدرن، طراحی ICU صرفاً بر اساس تعداد تخت انجام نمی‌شود؛ بلکه فرآیند مراقبت از بیمار مبنای طراحی قرار می‌گیرد.

 

۱۱. برق بیمارستان و سیستم برق اضطراری 

قطع برق در ساختمان اداری می‌تواند یک مشکل معمولی باشد؛ اما در بیمارستان می‌تواند تهدید مستقیم برای جان بیمار ایجاد کند.

به همین دلیل سیستم برق بیمارستان باید دارای لایه‌های مختلف پشتیبان باشد.

 

مواردی مانند:

برق اصلی ژنراتور اضطراری UPS تابلوهای برق اختصاصی برق تجهیزات حیاتی سیستم ارت حفاظت در برابر اضافه‌ولتاژ سیستم اعلام خطا تأمین برق تجهیزات حساس  باید در طراحی اولیه دیده شوند.

یکی از اشتباهات رایج این است که طراح ابتدا ساختمان را طراحی کند و سپس در پایان کار به دنبال فضای مناسب برای ژنراتور، UPS و تجهیزات برق باشد.

در بیمارستان این روش مناسب نیست.

 

۱۲. گازهای طبی 

بیمارستان به شبکه‌های تخصصی گازهای طبی نیاز دارد.

بسته به نوع مرکز درمانی ممکن است شبکه‌هایی برای:اکسیژن هوای فشرده پزشکی وکیوم نیتروس اکساید سایر گازهای مورد نیاز 

در نظر گرفته شود.

طراحی این سیستم باید از ابتدا با معماری، سازه، تأسیسات مکانیکی و محل تجهیزات پزشکی هماهنگ شود.

 

۱۳. سیستم اعلام و اطفای حریق بیمارستان 

ایمنی حریق در بیمارستان اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا بسیاری از بیماران توانایی تخلیه سریع ساختمان را ندارند.

به همین دلیل استراتژی ایمنی حریق باید بر پایه مفاهیمی مانند:

کشف سریع حریق اعلام هشدار کنترل دود تقسیم‌بندی حریق مسیرهای خروج ایمن دسترسی مناسب نیروهای امدادی مقاومت حریق اجزای ساختمان سیستم‌های اطفا برنامه تخلیه و جابه‌جایی بیماران  طراحی شود.

در بیمارستان، همیشه نمی‌توان فرض کرد که تمام افراد در زمان حادثه قادر به خروج سریع هستند؛ بنابراین دفاع در برابر حریق باید چندلایه باشد.

 

۱۴. سازه و مقاوم‌سازی بیمارستان 

بیمارستان از جمله ساختمان‌هایی است که عملکرد آن پس از بحران اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد.

در مناطق زلزله‌خیز، طراحی سازه باید علاوه بر جلوگیری از فروریختن ساختمان، به تداوم عملکرد مرکز درمانی نیز توجه کند.

یعنی پس از یک زلزله شدید، فقط سالم ماندن اسکلت کافی نیست.

اگر ژنراتور، سیستم اکسیژن، تجهیزات مکانیکی، شبکه آب یا بخش‌های حیاتی از کار بیفتند، بیمارستان عملاً نمی‌تواند خدمت‌رسانی کند.

بنابراین طراحی مقاوم در برابر بحران باید شامل:

سازه + تأسیسات + تجهیزات + زیرساخت + مدیریت بحران

باشد.

 

۱۵. بیمارستان تاب‌آور؛ رویکرد جدید در بیمارستان سازی 

یکی از روندهای مهم طراحی بیمارستان در سال‌های اخیر، حرکت از مفهوم «ساختمان مقاوم» به سمت Healthcare Resilience است.

WHO در راهنمای جدید خود بر بیمارستان‌هایی تأکید دارد که بتوانند در برابر مخاطرات اقلیمی و محیطی، خدمات حیاتی خود را حفظ کنند.

برای مثال بیمارستان باید برای سناریوهایی مانند:

موج گرما سیلاب قطع برق کمبود آب آلودگی هوا اختلال در زنجیره تأمین حوادث گسترده بیماری‌های واگیردار  آمادگی زیرساختی داشته باشد.

این رویکرد در پروژه‌های جدید اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

 

۱۶. طراحی بیمارستان سبز و کم‌مصرف 

امروزه صرفاً ساخت یک ساختمان بزرگ و مجهز کافی نیست.

هزینه بهره‌برداری بیمارستان طی چند دهه می‌تواند بسیار بیشتر از هزینه اولیه ساخت باشد.

بنابراین طراحی باید به کاهش مصرف:

انرژی آب سوخت مواد مصرفی هزینه نگهداری تولید پسماند  توجه کند.

WHO نیز در رویکرد جدید خود بر ایجاد مراکز درمانی ایمن، تاب‌آور در برابر تغییرات اقلیمی و از نظر زیست‌محیطی پایدار تأکید کرده است.

 

۱۷. نور طبیعی و طراحی انسان‌محور 

یکی از تغییرات مهم در معماری بیمارستان مدرن، توجه بیشتر به تجربه بیمار است.

نور طبیعی، دید مناسب به فضای بیرون، کاهش سروصدای مزاحم، دسترسی آسان و خوانایی مسیرها می‌توانند کیفیت محیط درمانی را افزایش دهند.

بیمارستان نباید صرفاً یک مجموعه از اتاق‌های درمانی باشد.

بلکه باید محیطی باشد که بیمار، همراه و کارکنان بتوانند در آن با کمترین استرس ممکن فعالیت کنند.

به همین دلیل مفهوم Patient-Centered Design یا طراحی بیمارمحور اهمیت زیادی پیدا کرده است.

 

۱۸. دسترسی افراد کم‌توان و سالمندان 

طراحی بیمارستان باید برای طیف گسترده‌ای از کاربران قابل استفاده باشد.

افراد دارای ویلچر، سالمندان، بیماران کم‌توان، کودکان و افرادی که با تجهیزات پزشکی حرکت می‌کنند باید در طراحی دیده شوند.

این موضوع روی مواردی مانند:

رمپ آسانسور عرض مسیرها سرویس‌های بهداشتی علائم راهنما درها فضای گردش ویلچر محل انتظار  تأثیر دارد.

 

۱۹. آسانسور و حمل‌ونقل عمودی 

در بیمارستان، آسانسور صرفاً وسیله جابه‌جایی افراد نیست.

معمولاً باید عملکردهای مختلفی مانند:

آسانسور مسافر آسانسور تخت‌بر حمل تجهیزات حمل خدمات انتقال پسماند  در برنامه‌ریزی حمل‌ونقل عمودی بررسی شود.

تعداد و ظرفیت آسانسورها نیز باید بر اساس حجم ترافیک، تعداد طبقات، تعداد تخت‌ها، نوع بیمارستان و فرآیندهای عملیاتی محاسبه شود.

 

۲۰. سیستم مدیریت پسماند بیمارستانی 

پسماند بیمارستانی از نظر بهداشتی و محیط‌زیستی اهمیت بالایی دارد.

طراحی باید برای جداسازی، انتقال، ذخیره موقت و دفع انواع مختلف پسماند پیش‌بینی داشته باشد.

یکی از اصول مهم، جلوگیری از تداخل مسیر پسماند آلوده با مسیرهای عمومی و تمیز است.

 

۲۱. فناوری اطلاعات و بیمارستان هوشمند 

بیمارستان‌های جدید بیش از گذشته به زیرساخت دیجیتال وابسته هستند.

در مرحله طراحی باید زیرساخت‌هایی مانند:

شبکه دیتا Wi-Fi سیستم‌های مانیتورینگ HIS PACS سیستم فراخوان پرستار دوربین مداربسته کنترل دسترسی اتوماسیون ساختمان مدیریت انرژی تجهیزات متصل به شبکه  پیش‌بینی شوند.

اشتباه رایج این است که فناوری اطلاعات پس از ساخت ساختمان اضافه شود.

در بیمارستان مدرن بهتر است Digital Infrastructure از مرحله طراحی معماری و تأسیسات در نظر گرفته شود.

 

۲۲. BIM در طراحی و ساخت بیمارستان 

یکی از ابزارهای مهم طراحی مدرن، BIM یا Building Information Modeling است.

در پروژه بیمارستانی، BIM می‌تواند برای هماهنگ کردن معماری، سازه، مکانیک، برق، تجهیزات پزشکی و سایر سیستم‌ها استفاده شود.

برای مثال، می‌توان قبل از اجرای واقعی بررسی کرد که آیا کانال تهویه، لوله گاز طبی، کابل برق و سازه در یک محدوده با یکدیگر تداخل دارند یا خیر.

این موضوع می‌تواند بسیاری از خطاهای اجرایی را پیش از ساخت شناسایی کند.

 

۲۳. انعطاف‌پذیری؛ استاندارد مهم بیمارستان آینده 

بیمارستانی که امروز طراحی می‌شود ممکن است ۲۰ یا ۳۰ سال آینده همچنان فعال باشد.

اما پزشکی در این مدت تغییر می‌کند.

تجهیزات بزرگ‌تر می‌شوند، فناوری‌های جدید وارد می‌شوند و الگوی ارائه خدمات درمانی تغییر می‌کند.

بنابراین ساختمان باید تا حد امکان Flexible باشد.

یعنی بتوان بعضی فضاها را بدون تخریب گسترده تغییر داد.

این موضوع در طراحی سازه، ارتفاع طبقات، مسیر تأسیسات، رایزرها، دسترسی تجهیزات و چیدمان داخلی اهمیت دارد.

 

۲۴. کنترل هزینه؛ فقط قیمت ساخت مهم نیست 

هزینه واقعی بیمارستان فقط هزینه ساخت نیست.

باید هزینه‌های زیر نیز در نظر گرفته شوند:

هزینه طراحی + ساخت + تجهیزات + انرژی + نگهداری + نیروی انسانی + تعمیرات + نوسازی + هزینه تغییرات آینده

گاهی یک راهکار ارزان در زمان ساخت، در طول عمر ساختمان هزینه بسیار بیشتری ایجاد می‌کند.

بنابراین رویکرد حرفه‌ای، بررسی Life Cycle Cost یا هزینه چرخه عمر است.

 

۲۵. کنترل کیفیت در اجرای پروژه بیمارستان 

پس از طراحی، کیفیت اجرای پروژه اهمیت زیادی دارد.

در مرحله ساخت باید اجرای صحیح مواردی مانند:

عایق‌کاری آب‌بندی کف و دیوار تأسیسات تهویه برق گازهای طبی سیستم حریق درها تجهیزات پزشکی کنترل آلودگی مصالح  بررسی شود.

در پروژه‌های بیمارستانی، صرفاً تحویل ظاهری ساختمان کافی نیست؛ بسیاری از سیستم‌ها باید تست، راه‌اندازی، بالانس و تأیید عملکرد شوند.

 

۲۶. Commissioning؛ مرحله‌ای که نباید فراموش شود 

یکی از مفاهیم مهم در پروژه‌های مدرن، Commissioning است.

در این مرحله بررسی می‌شود که آیا سیستم‌هایی که طراحی و اجرا شده‌اند واقعاً همان عملکرد مورد انتظار را دارند یا خیر.

برای مثال:

آیا سیستم تهویه واقعاً به شرایط طراحی می‌رسد؟

آیا فشار فضاها صحیح است؟

آیا ژنراتور در زمان قطع برق وارد مدار می‌شود؟

آیا سیستم اعلام حریق درست عمل می‌کند؟

آیا تجهیزات پزشکی با زیرساخت ساختمان سازگار هستند؟

 

این کنترل‌ها باید پیش از بهره‌برداری جدی گرفته شوند.

 

استانداردهای بین‌المللی مهم در طراحی بیمارستان 

در پروژه‌های حرفه‌ای، بسته به کشور و نوع پروژه، مجموعه‌ای از مراجع بررسی می‌شوند. از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

 

FGI Guidelines 

مجموعه‌ای مهم برای برنامه‌ریزی و طراحی مراکز درمانی که موضوعاتی مانند برنامه فیزیکی، فضا، ارزیابی ریسک، کنترل عفونت و الزامات معماری را پوشش می‌دهد. FGI در حال آماده‌سازی و انتشار مجموعه‌های جدید خود برای دوره ۲۰۲۶ نیز هست.

 

ANSI/ASHRAE/ASHE Standard 170 

مرجع مهم برای الزامات تهویه مراکز درمانی. نسخه ۲۰۲۵ این استاندارد جدیدترین نسخه منتشرشده در نتایج بررسی ماست و الزامات تهویه و کنترل محیطی فضاهای درمانی را پوشش می‌دهد.

 

WHO 

سازمان جهانی بهداشت در سال‌های اخیر تأکید بیشتری بر طراحی مراکز درمانی ایمن، تاب‌آور، پایدار و آماده برای تغییرات اقلیمی داشته است.

البته این مراجع نباید بدون توجه به قوانین محلی اجرا شوند. استاندارد نهایی قابل اجرا برای هر پروژه باید با توجه به کشور، شهر، نوع مرکز درمانی و الزامات مرجع صادرکننده مجوز مشخص شود.

 

مهم‌ترین اشتباهات در بیمارستان سازی 

برخی خطاها می‌توانند هزینه بسیار زیادی ایجاد کنند:

۱. شروع طراحی بدون برنامه فیزیکی دقیق

۲. بی‌توجهی به توسعه آینده بیمارستان

3.طراحی معماری بدون هماهنگی تأسیسات

۴.کمبود فضای رایزر و مسیرهای تأسیساتی

۵. بی‌توجهی به کنترل عفونت

۶. طراحی ضعیف مسیر آمبولانس

۷. تداخل مسیر تمیز و آلوده

۸. کمبود ظرفیت برق اضطراری

۹. انتخاب تجهیزات بدون بررسی زیرساخت

۱۰. طراحی HVAC صرفاً بر اساس محاسبات معمول ساختمان‌های غیرپزشکی

۱۱. نادیده گرفتن هزینه نگهداری

۱۲. نبود Commissioning مناسب

۱۳.اضافه کردن فناوری اطلاعات در پایان پروژه

۱۴. بی‌توجهی به تاب‌آوری در برابر بحران چک‌لیست خلاصه طراحی و ساخت بیمارستان 

 

برای یک پروژه حرفه‌ای می‌توان مسیر کلی را به شکل زیر خلاصه کرد:

مطالعات امکان‌سنجی

↓

انتخاب زمین

↓

مطالعات ترافیک، ژئوتکنیک و محیطی

↓

تعیین ظرفیت بیمارستان

↓

برنامه فیزیکی

↓

تعریف روابط عملکردی بخش‌ها

↓

طراحی معماری

↓

طراحی سازه

↓

طراحی مکانیک و HVAC

↓

طراحی برق و برق اضطراری

↓

طراحی گازهای طبی

↓

طراحی سیستم حریق

↓

طراحی زیرساخت فناوری اطلاعات

↓

انتخاب تجهیزات پزشکی

↓

هماهنگی BIM

↓

دریافت مجوزها و تأییدیه‌ها

↓

اجرای ساختمان

↓

نصب تجهیزات و تأسیسات

↓

تست و راه‌اندازی

↓

Commissioning

↓

تحویل

↓

بهره‌برداری و نگهداری

 

جمع‌بندی؛ بیمارستان استاندارد چه ویژگی‌هایی دارد؟ 

یک بیمارستان استاندارد فقط ساختمانی بزرگ با تعداد زیادی اتاق و تجهیزات گران‌قیمت نیست.

بیمارستان استاندارد باید بتواند هم‌زمان ایمنی، درمان، کنترل عفونت، آسایش، بهره‌وری، تاب‌آوری، فناوری و اقتصاد بهره‌برداری را پوشش دهد.

در رویکردهای جدید جهانی، طراحی بیمارستان از یک نگاه صرفاً معماری فاصله گرفته و به سمت طراحی یک سیستم یکپارچه درمانی حرکت کرده است.

امروز موضوعاتی مانند تهویه و کیفیت هوا، کنترل عفونت، انعطاف‌پذیری، BIM، هوشمندسازی، مصرف انرژی، تاب‌آوری اقلیمی، مدیریت بحران و هزینه چرخه عمر، به اندازه تعداد اتاق‌ها و تخت‌ها اهمیت دارند.

راهنمای جدید WHO نیز بر این نکته تأکید دارد که مراکز درمانی آینده باید علاوه بر ارائه خدمات درمانی، در برابر شوک‌های اقلیمی و محیطی مقاوم باشند و منابع را به شکل پایدار مصرف کنند.

از طرف دیگر، استانداردهای تخصصی مانند ASHRAE/ASHE 170 نشان می‌دهند که حتی یک موضوع ظاهراً ساده مانند تهویه، در بیمارستان نیازمند طراحی تخصصی و متفاوت برای هر نوع فضاست.

بنابراین اگر بخواهیم استاندارد بیمارستان سازی را در یک جمله تعریف کنیم، می‌توان گفت:

بیمارستان استاندارد، ساختمانی است که از اولین مرحله مطالعات تا سال‌ها پس از بهره‌برداری، با هدف حفظ جان بیمار، افزایش کیفیت درمان، کاهش ریسک، کنترل هزینه و امکان سازگاری با نیازهای آینده طراحی شده باشد.

در نهایت، طراحی و ساخت بیمارستان یک پروژه چندرشته‌ای است و موفقیت آن نیازمند همکاری هماهنگ معمار، مهندس سازه، مهندس مکانیک، مهندس برق، متخصص تجهیزات پزشکی، متخصص کنترل عفونت، مشاور آتش‌نشانی، مدیر پروژه، بهره‌بردار و مراجع قانونی است.

هرچه این هماهنگی زودتر در پروژه اتفاق بیفتد، احتمال خطا، دوباره‌کاری و هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده کمتر خواهد شد.